E cementoske fabrike sar so si sikavdo kate si baro źanglipe vaś o klimatikano tato karbono dioksido. Numaj nesave katar kadala polutantura śaj te aven paruvde anθ-e jekh nevo tip e źanglimasko. Akava sol shaj te garavel pes bi darako dekada ja maj but.
Akava si aver paramiči ki serija savi dikhel pe neve tehnologie thaj akcie save šaj te tiknjaren o paruvipe e klimako, te tiknjaren olengere impaktura, ja te zutin e komuniteten te džanen te džanen e lumia savi si but sig paruvdi.
Aktivitetura save mukhen avri karbono dioksido (CO2), jekh źanglo gaso e ćororesko, den kontribucia te tatol e phuvaki atmosfera. I ideja te lel pes o CO2 kotar o balval thaj te garavel pes nane nevi. Numa si phares te kerel pe, maj but kana e manush birin te pochinen kado. Jekh nevo sistemo laćharel o problèmo e CO2 poluciaqo anθ-e jekh tikno aver drom. Vov kemikane paruvel o gaso savo tatol o klimato ko źanglipe.
Ko 15-to Novembro, e roditora katar o Massachusetts Institute of Technology (MIT) ki Cambridge publicisarde pire revolucionàro rezultàturǎ anθ-o źurnalo Cell Reports Physical Science.
Lengo nevo systemo si ulado ande duj kotora. O angluno kotor si te paruvel pes o karbono dioksido kotar o vazduho ki molekula akhardi formate te kerel pes gorivo. Sar o karbono dioksido, o formato si les jekh karbonosko atomo thaj duj oksigenoske atomurja, sar vi jekh hidrogenosko atomo. O formato si les vi but aver elementura. Ando nevo rodipe hasnisarde format-sol, kaj si kerdo anda natrium vaj kalium.
Maj but e źanglimaske ćhelura phiren pe hidrogeno, jekh phabardo gaso savo trubul pipeline thaj tankura save si len presia te transportirinen pes. Numaj, e źanglimata śaj te phiren vi pe formato. O formato si les jekh energiako sasto sar o hidrogeno, palal o Li Ju, jekh materialosko scientisto savo ïngǎrda o barjaripe e neve sistemosqo. O formato si les nesave avantazhura upral o hidrogeno, phendas o Li Ju. Si maj sekurno thaj na trubul te garavel pes baro presiako.
E roditora kotar o MIT kerde jekh ćhibjaki ćhib te testirinen o formato, savo von keren kotar o karbono dioksido. Anglal, von thode o lon e pajesa. I mikstura sas palal kodoja thodi anθ-i jekh ćhibăqi ćhib. And-i ćhibăqi ćhib, o formato mukhel elektronură anθ-i jekh ximikani reakcia. Kadala elektronura phirenas katar e negativno elektroda e gorivno ćelijaki ki pozitivno elektroda, agorindoj jekh elektrikano cirkuito. Kadala elektronura save phiren—jekh elektrikano ćorripe—sas prezento 200 òre anθ-o eksperimento.
O Zhen Zhang, jekh materialosko scientisto savo kerel buti e Li-sa ko MIT, si optimistikano kaj lesko timo ka shaj te barjarel e nevi teknologia ano dekada.
O MIT-esko rodipasko timo kerdas buti e ximikane metodasa te paruvel o karbono dioksido te ovel ključno ingredienca vash e produkcia e gorivaki. Anglal, von sikavde les ki but alkalikani solucia. Von alosarde o natrium hidroksido (NaOH), pindžardo sar lye. Akava vazdel jekh kimikani reakcia savi kerel natriumo bikarbonato (NaHCO3), maj pindžardo sar bikarbonato.
Pala kodo von phabarde e zor. O elektrikano ćororo kerdas jekh nevi khemikani reakcia savi phagerdas sako oksigenosqo atomo anθ-i molekula e bikarbonatosqi, mukhindoj palal o natrium formato (NaCHO2). Lengo sistemo parudas pashe sa o karbono ando CO2 — maj but desar 96 procentia — ano akava sol.
I energia savi trubul te lel pes o oksigeno si garavdi anθ-e khemikane phanglipa e formatosqe. O profesori Li phenda kaj o formato shaj te garavel kadi energia dekada bi te xasarel potencijalno energija. Pala kodo kerel elektrika kana nakhel perdal jekh benzinsko cella. Te si ke e elektrika savi si kerdini te kerel pes formato avel katar e solarno, balval vaj paj, e elektrika savi kerel pes katar e źanglimata ka ovel jekh śukar źanglipe.
Te vazdel pes i nevi teknología, o Lee phendǎs, “trubul te arakhas barvale geologikane resurse e śukar.” Vov studirisarda jekh tip bar savo akharel pes alkali bazalto (AL-kuh-lye buh-SALT). Kana si miksarde e pajesa, kadala barra paruven pes ande ćoro.
O Farzan Kazemifar si inženjeri ki San Jose State University ki Kalifornia. Lesko rodipe si fokusirimo te garavel o karbono dioksido ano telal e phuv. Te lel pe avri o koldioxid anda lufto mindik sas phares thaj anda kodo kuch, phenel vov. Anda kodo si profitabilno te paruves o CO2 ande produktura save shaj hasninpe sar o formato. O kosto e produktosqo śaj te kompensisarel o kosto e produkciaqo.
Si but rodipe kerdo te astarel pes o karbono dioksido kotar o balval. Sar egzàmplo, jekh ekipa e śiànsturenqi anθ-o Lehigh University akana deskriptisarde aver metoda te filtrisaren o karbono diòksido anθar o balval thaj te paruven les anθ-o bikarbonato. Aver rodipnaske grupe garaven o CO2 ande specialne barra, te paruven les ande solidno karbono savo shaj te avel procesuime ande etanol, jekh alkoholosko źanglipe. Maj but katar kadala projektura si cikne thaj inke na sas len baro impakto te ciknjaren o baro nivelo e karbon dioksidosko ando vazduhi.
Kado patreto sikavel jekh kher so phirel kusa koldioxid. O aparato sikado kate paruvel o karbono dioksido (e molekule ande lole thaj parne balvalja) ande jekh sol akhardo formato (e lole, lole, parne thaj kale balvalja). Akava sol śaj te avel utilizirime anθ-i jekh ćhibăqi ćhib te kerel elektrika.
O Kazemifar phenda kaj amari maj laćhi opcia si te “ćhivas maj anglal e emisie e gazenqe save keren o efekto e ćororesko.” Jekh drom te kerel pes godo si te paruvel pes o fosilno źanglipe e źanglimaske źanglimasa sar so si o balval vaj o kham. Akava si kotor taro tranzicia so e scientistura akharen “dekarbonizacia.” Numa vov majdur phenda kaj te ačhavel pes o paruvipe e klimako ka trubul but rigako drom. Kadi nevi teknologia trubul te astarel o karbono ande thana save si phares te dekarbonizirinel pes, phendas vov. Te las e steel fabrike thaj e cementoske fabrike, te akharas duj egzamplura.
O MIT-esqo timo dikhel vi laćhipen kana kombinisarel lenqi nevi teknología e solarno thaj e balvalenqi zor. E tradicionalne baterie si kerdine te garaven energia kurke ano jekh vaxt. Te garaves o kham e milajesko ano jivend ja maj but trubul aver drom. “E formatosa,” phendas o Lee, tu na san maj limitirime vi ko sezonalno garavipe. "Šaj te ovel generacionalno."
Shaj te na pherdol sar sumnakuno, numa "Me shaj te mukhav 200 toni... formato mire čhavenge thaj čhavenge," phendas o Lee, "sar jekh barvalimos."
Alkalino: Jekh adjektivo savo deskriptisarel jekh ximikani substanca savi kerel hidroksidoske ionura (OH-) ande solucia. Kadala solucie si vi akharde alkaline (sar kontrasto e acidikane) thaj si len pH maj baro katar 7.
Aquifer: Jekh barvali formacia savi śaj te inkrel rezervoara e pajesqe telal i phuv. O termino si vi vash e basenura telal o phuv.
Bazalto: Jekh kalo vulkanikano bar savo si but pherdo (numa kana jekh vulkanikano erupcia mukhel bare kotora gazo ande leste).
phanglipe: (ki ximia) jekh semi-permanentno phanglipe maškar e atomură (vaj e grupe atomenqe) anθ-i jekh molekula. Si kerdo katar atraktivne fòrse maśkar le atomură save len kotor. Kana e phanglipe si kerdo, e atomură keren buti sar jekh jekhipen. Te śaj te ulaven pes e atomură, energia anθ-i fòrma e toplinaqi vaj aver radiaciaqi trebal te avel dino e molekulenqe.
Karbon: Jekh ximikano elemento savo si o fizikano fundo sa e źivdipasqo pe Phuv. O karbono egzistil slobodo ano formiribe e grafitesko thaj diamantosko. Si importanto kotor katar o ćoro, o ćoro thaj o petrolo, thaj si śajdo te asociil pes korkoro te kerel bute molekulenqe save si len ćoro, biologikano thaj komercialno vastnipe. (Ano klimatikano rodipe) O termino karbono si varekana kerdo sar te paruvel pes o karbono dioksido te sikavel o potencijalno impakto savo shaj te avel jekh akcia, produkto, politika vaj proceso pe lungo vramako tatovipe e atmosferako.
O karbono dioksido: (vaj CO2) si bi-koloro, bi-mirimosko gaso savo kerel sa e źivutre kana o oksigeno savo von den andre kerel reakcia e xabenesa barvalo karbonosa so von xan. O karbon dioksido mukhel pes vi kana phabol pes e organikani materija, sar so si e fosilno źanglimata sar so si o ulej vaj o naturalno gaso. O koldioxid si gazo savo astarel e tato ande phuvaki atmosfera. E kashta paruven o karbono dioksido ko oksigeno prekal e fotosinteza thaj keren buti akava proceso te keren piro xabe.
Cement: Jekh phanglipe savo si kerdo te astarel duj materijalura khetane, so kerel len te oven zorale ande jekh solidno, vaj jekh thulo kola savo si kerdo te inkrel duj materialura khetane. (Konstrukcia) Jekh tikno ćoro materialo savo si kerdo te phandel o ćoro vaj o ćoro bar khetane te kerel beton. O cemento si kerdo sar praho. Numa kana si tato, vov paruvel pes ko ćororo ćororo savo zurarel pes kana shudel pes.
Kimikani: Jekh substanca kerdini katar duj vaj maj but atomură kombinime (phangle) anθ-i jekh fixno proporcia thaj struktura. Sar egzàmplo, o pani si jekh khemikani substanca kerdini katar duj hidrogenosqe atomură phangle jekhe oksigenosqe atomosqe. Leski khemikani formula si H2O. “Xemikano” śaj te avel vi utilizirime sar adjektivo te deskriptisarel e proporcie e substancake save aven katar diferentne reakcie maśkar diferentne komponente.
Khìmikano phanglipe: Jekh fòrsa e atrakciaqi maśkar e atomură savi si dosta zurali te kerel e phangle elementură te keren buti sar jekh jekhipen. Nesave atrakcie si slabi, aver si zurale. Sa le phanglipa dikhen pes te phanden le atomura kana ulaven (vaj zumaven te ulaven) elektronura.
Kimikani reakcia: Jekh proceso savo involviril jekh nevo aranźiripe e molekulenqo vaj e strukturenqo e substancaqo na jekh paruvipen anθ-i fizikani fòrma (sar egzàmplo, kaθar o solido k-o gaso).
Khìmia: i rig e śibăqi savi siklǒl i kompozìcia, i struktura, e proporcie thaj e interakcie e substancienqe. E śajśale manuša utilizin kadava prinźaripen te siklǒn bipinʒarde substancurǎ, te reproducirin laćhe substancurǎ anθ-e bare kotorǎ, vaj te keren dizajno thaj te keren neve laćhe substancurǎ. (e khemikane komponentengo) I kemia si vi i formula e komponentosqi, i metoda savi si kerdini, vaj varesave lesqe proporcie. Le manuša save keren buti ki akaja rig akharen pes kemistura. (ande socialo śib) e manuśenqi śajmata te keren kooperàcia, te aven laćhe thaj te lośaren pen jekh avresθar.
Klimatikane paruvimata: Jekh signifikantno, lungo-vrjamako paruvipe e Phuvjako klimatikano. Akava śaj te ovel naturalno ja sar rezultato e manušikane aktiviteturengo, sar so si o phabaripe e fosilno źanglimasko thaj o ćhivipen e śuźe thana.
Dekarbonizacia: si o intencionalo tranzicia dur katar e poluciake tehnologie, aktivitetura thaj energiake źanglimata save mukhen avri gazura bazirime pe karbono, sar so si o karbono dioksido thaj o metan, ki atmosfera. O golo si te cinjaren o kotor e koldioxid-gasengo so del kontribucia khaj o klimatosko parujipe.
Elektriciteto: O phiripe e elektrikane charge-esko, so obično avel katar o phiripe e negativno charge partikulako akhardo elektronura.
Elektron: jekh negativno ćarźime partikula savi phirel krujal o avruno kotor e atomosqo; vov si vi o portreti e elektrikake ande solidura.
Inženjeri: Varekon savo kerel buti e scienciasa thaj e matematikasa te lačharel problemura. Kana si kerdo sar verbo, i vorba inženjeri sikavel o dizajno e aparatosko, materialosko vaj procesosko te lačharel pes jekh problemo vaj jekh na-kerdi trubujipe.
Etanol: Jekh alkoholo, vi akhardo etil alkoholo, savo si o fundo vash alkoholoske pipe sar so si o pivo, o vin thaj o alkoholo. Si vi kerdo sar solvento thaj gorivo (sar misal, butivar miksardo e benzinasa).
Filtro: (n.) Vareso so mukhel varesave materiàlurǎ te nakhen thaj aver te nakhen, palal lenqo barodipen vaj aver xarakteristike. (v.) O proceso te alosarel pes varesave substancie bazirime pe proporcie sar so si o barope, o densiteto, o charge, etc. (ki fizika) Jekh ekran, o plato, vaj o strato e substancako savo absorbil e lumia vaj aver radiacia vaj selektivno na mukhel varesave komponente te nakhen.
Format: Jekh generalo termino vaś e solǎ vaj e esterǎ e formikane acidosqe, jekh oxidime fòrma e masno acidosqi. (O ester si jekh komponenta bazirime pe karbono kerdo kana paruven pes e hidrogenosqe atomură varesave acidosqe varesave tipurenqe organikane grupenqe. But mas thaj esencijalne ulje si naturalo esterură e masne acidosqe.)
Fosilno źanglipe: Savi źanglipe, sar so si o ćoro, o petroli (suro ulej), vaj o naturalo gaso, savo sas kerdo anθ-e but milionură berśa and-i Phuv katar e ćorre restura katar e bakterie, e kaśta, vaj e źivutre.
Gorivo: Savi godi substanca savi mukhel energia prekal kontrolirimi kemikalijaki ja nuklearno reakcija. Le fosilno źanglimata (kovlo, naturalno gaso thaj ulej) si źanglimata save mukhen energia katar e khemikane reakcie kana si tato (butivar źi ko punkto te phabol pes).
Fuel cell: Jekh aparato savo paruvel e ximikani energia ki elektrikani energia. O maj butivar arakhlo źanglipe si o hidrogeno, o jekhto bi-produkto katar savo si o pani.
Geologia: Jekh adjektivo savo deskriptisarel sa so si phanglo e Phuvjake fizikane strukturasa, lake materijalurenca, historijasa thaj e procesurenca save kerdjon pe late. Le manuša save keren buti ande akava fieldo akharen pes geologura.
Globalno tatovipe: Jekh gradualno vazdipe ande sasti temperatura ande phuvaki atmosfera anda o efekto pe växthus. O efekto si kerdo katar o vazdipe e nivelosko e karbonosko dioksidosko, klorofluorkarbonura, thaj aver gasura ando vazduhi, but katar lende si mukhle katar e manušikane aktivitetura.
Hidrogeno: O maj lokho elemento ki universum. Sar gaso, si bi-koloro, bi-mirimos, thaj but phabardo. Si kotor katar but źanglimata, mas, thaj e kemikàlie save keren o źivdo ćàso. Si kerdo katar jekh protono (o nukleo) thaj jekh elektrono savo phirel krujal leste.
Inovacia: (v. te inovacia; adj. te inovacia) Jekh laćharipen vaj laćharipen e egzistuime idejaqo, procesosqo vaj produktosqo te kerel pes maj nevo, maj śukar, maj efikasno vaj maj laćho.
Lye: O generalo anav vash e solucia e natriumosko hidroksido (NaOH). O lye si butivar miksardo e vegetabilno uljenca ja e animalno masencar thaj aver ingrediensura te kerel pes bar sapun.
Materialo scientisto: Jekh roditori savo studirinel i relacia maškar e atomikani thaj molekulàro struktura e materiàlosqi thaj lesqe sasti proporcie. E materialoske śajśale śaj te keren neve materiàlurǎ vaj te analizirin e egzistuime materiàlurǎ. Analiza e materiàlosqe sastipasqe proporcienqi, sar so si i densitàta, i zor thaj o punkto e ćhivipnasqo, śaj te aźutil e inźeneren thaj aver roditoren te alosaren e maj laćhe materiàlurǎ vaś neve aplikàcie.
Molekula: Jekh grupa elektrikane neutralne atomenqi savi reprezentisarel o maj tikno śajdo kotor e ximikane komponentosqo. Le molekule śaj te aven kerde katar jekh atomo vaj katar aver tipuria atomură. Sar egzàmplo, o oksigeno anθ-o balval si kerdo anθar duj oksigenosqe atomură (O2), thaj o pani si kerdo anθar duj hidrogenosqe atomură thaj jekh oksigenosqo atomo (H2O).
Pollutant: Jekh substanca savi kontaminiril vareso, sar so si o balval, o pani, e manuša, ja o xabe. Nesave polutantura si kemikalie, sar pesticidi. Aver polutantia shaj te oven radiacia, sar so si but tato ja svetlo. Vi e ćorore thaj aver invazivne specije śaj te aven konsiderime sar jekh forma e biofouling-esqi.
Potentno: Jekh adjektivo savo sikavel vareso so si but zuralo vaj zuralo (sar jekh mikrobio, jedo, medicina, vaj acid).
Renewable: Jekh adjektivo savo sikavel jekh resurso savo śaj te avel paruvdo bi-agor (sar o pani, e zelene kashta, o kham thaj o balval). Akava si kontrasto e na-renovirime resursencar, saven si limitirime pherdo thaj šaj efektivno te oven xasarde. Na-renovabilno resurse si o ulej (thaj aver fosilno źanglipe) vaj relativno tikne elementura thaj mineralura.